Aanwijzingsprogramma Post 65 rijksmonumenten
Het aanwijzingsprogramma voor vijftien rijksmonumenten uit de periode 1965-1990, ook wel bekend als Post 65, beoogt onder meer het vergroten van de aandacht en waardering voor bijzondere en waardevolle locaties (architectuur, groenaanleg, kunst in de openbare ruimte, etc.) uit de jaren 1965-1990. Deze locaties weerspiegelen het bijzondere karakter van deze periode.
In januari 2023 kondigde staatssecretaris voor Cultuur en Media Gunay Uslu aan, in vervolg op stappen die haar voorganger reeds had gezet, de Rijksdiens voor het Cultureel Erfgoed opdracht te hebben gegeven een programma Post 65 te starten. Vanwege de grote ruimtelijke opgaven en de impact daarvan op het erfgoed, zou dat programma in elk geval een selectie- en aanwijzingsprogramma en een inventarisatie van karakteristieke gebieden uit de periode 1965-1990 behelzen.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) is voornemens de procedure uit de Erfgoedwet te starten om de vijftien geselecteerde monumenten aan de rijksmonumentenlijst toe te voegen. Hiermee wordt vooruitgelopen op een meer omvangrijk aanwijzingsprogramma van rijksmonumenten uit de periode Post 65.
Kasbah, Hengelo
Adres: Bazaar, Booggang, Voorhof, Boekerij, Boomgaard, 7552 Hengelo Architect: Piet Blom
Oplevering: 1973
Het was een van de meest grensverleggende projecten die binnen het programma Experimentele Woningbouw werden uitgevoerd: de Kasbah in Hengelo. Minister Schut van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening had dit programma in 1968 gelanceerd om de grootschalige monocultuur en anonieme vormgeving van de naoorlogse woonwijken te doorbreken. Er kwam een subsidiepot voor meer variatie en experimenten op het gebied van woning, woonvorm en woonomgeving. Het programma liep tot 1980 en resulteerde in de bouw van zo’n tienduizend woningen met het predicaat ‘experimenteel’, waarmee vernieuwingen in de volkshuisvesting in gang werden gezet.
Architect Piet Blom zag dit als een uitgelezen kans om zijn ideeën over nieuwe vormen van samenleven en wonen te realiseren. Zijn ideaal was om voor gewone mensen kleinschalige en humane architectuur te ontwerpen, die zou leiden tot een klasseloze maatschappij.
Met zijn onconventionele architectuurvisie baarde hij in de jaren zestig en zeventig opzien en nam hij binnen de Nederlandse architectuur een geheel eigen plaats in. Al in 1965 had Blom in een onderzoek getiteld ‘Wonen als stedelijk dak’ een beeld geschetst van een woonomgeving op twee niveau’s: de begane grond als ‘leefstad’, bedoeld voor verkeer, parkeren, openbare voorzieningen en sociale activiteiten. Daarboven een ‘woondak’ met woonstraten en speelpleintjes. Veel hiervan kwam terug in het ontwerp voor de Kasbah dat Blom in 1969 maakte. Hij had een stad voor ogen waar alle functies door elkaar zouden lopen, zoals in de Noord-Afrikaanse kasba’s, of, dichter bij huis, de Amsterdamse Jordaan met zijn hechte sociale structuur waar hij was geboren en getogen. In plaats van de gebruikelijke rijtjeswoningen maakte Blom ‘een dak tussen de hemel en de stad’. Dit systeem zou volgens hem dé oplossing voor de woningnood kunnen bieden, omdat de woningdichtheid drie tot vier keer hoger was dan in andere nieuwbouwwijken. Verschillende typen woningen moesten zorgen voor een gevarieerde samenleving, waarin plaats was voor alleenstaanden en gezinnen, werknemers en zelfstandige ondernemers, studenten en hoogleraren.
De beoordelingscommissie was onder de indruk van de visie van Blom. Zijn plan was volgens haar een totaal experiment van een bekwaam ontwerper, met originele gedachten over de architectonische vormgeving, stedenbouwkundige opzet, toegepaste woningtypen, en de integratie van het wonen en andere activiteiten. Het plan was aanvankelijk bedoeld voor het centrum van Hengelo, maar werd uiteindelijk gerealiseerd in de noordoostelijke buitenwijk Groot Driene. Op ruim twee hectare werden daar 184 woningwetwoningen gebouwd. Elke woning heeft een woon- en een slaapverdieping, die met een vide en trap in open verbinding met elkaar staan. Eén woningtype had oorspronkelijk een groot open vertrek op de verdieping, een ‘slaapschuur’ die naar eigen idee kon worden ingedeeld. De meeste woningen hebben een dakterras van vijf bij zes meter.
Ondanks een recordbedrag aan subsidie per woning waren de huren veel hoger dan begroot, waardoor het complex vooral werd bewoond door hogere inkomensgroepen en jonge tweeverdieners. Blom dacht dat door vrijgeven van de leefruimte op de begane grond de hogere bouwkosten van het ‘stedelijk dak’ eenvoudig konden worden terugverdiend. Al tijdens de bouw van het complex werden op de begane grond, behalve een gemeenschappelijke tuin, kleine winkels en bedrijfsruimten gerealiseerd.
Voor de andere voorzieningen werd een stichting opgericht. Dit leidde in 1977 in de realisatie van wijkcentrum De Tempel, waaraan bewoners van de Kasbah financieel bijdroegen. Sinds 2013 is op de begane grond het Piet Blom Museum gevestigd. In datzelfde jaar werd de Kasbah aangewezen als gemeentelijk monument. Vijf jaar later startte een grootscheepse renovatie en verduurzaming van het complex, waarbij de bij een eerdere opknapbeurt aangebrachte kunststof kozijnen werden vervangen door houten exemplaren met de oorspronkelijke detaillering en kleuren van Blom. Op de begane grond komen in voormalige winkelruimtes zeven levensloopbestendige woningen, waarvoor de huidige bewoners van het complex bij de toewijzing voorrang hebben.
Waardering
-
De Kasbah is van belang als bijzondere architectonische uiting van de drang tot maatschappelijke vernieuwing en het geloof in een maakbare samenleving in de jaren zestig en zeventig.
-
Het complex is van belang als gebouwde demonstratie van een andere manier van stedelijk wonen en samenleven.
-
Het complex is van belang als een van de uitgevoerde projecten van het programma Experimentele Woningbouw, dat tussen 1968 en 1980 heeft geresulteerd in tienduizend woningen met het predicaat ‘experimenteel’.
-
Het complex is van belang als sleutelwerk in het oeuvre van architect Piet Blom.
Bronnen
-
de Jonge, ‘Het bijzondere van de “kasbah”’, de architect 4 (1973) 3, p. 132-135.
-
Hiddema, Piet Blom en de kunst van het bouwen, Groningen 1984.
-
Hengeveld, Piet Blom, s.l., s.a. [2008].
-
Barzilay, R. Ferwerda, A. Blom, Experimentele Woningbouw 1968-1980 in Nederland. 64 gerealiseerde woonbeloften, Rotterdam 2019.
-
Wijkcentrum De Tempel, te vinden via wijkcentrumdetempel.nl (geraadpleegd 24 mei 2024)
-
Museum Piet Bom, te vinden pietblommuseum.nl (geraadpleegd 25 mei 2024).