De Usseles Es is landschappelijk erfgoed.

 Wie is er nier mee opgegroeid: de Usseler Es. Hij was er altijd en zal er ook altijd blijven. Maar heel erg vanzelfsprekend is dat niet als je naar de geschiedenis ervan kijkt. Enschede heeft een uniek landschappelijk erfgoed en het is goed dat wij ons daarvan bewust zijn. De Es is van grote historische en landschappelijke waarde. Archeologische vondsten wijzen op prehistorische bewoning van de streek. De Usseler Es heeft een oppervlakte van ca. 200 hectare en is omgeven door een krans van boerderijen in een kampenlandschap. De noord-zuidlengte van de Es is ongeveer twee kilometer. De Es heeft een sterke bolling die tot acht meter boven de omgeving uitsteekt. Het hoogste punt is 36,5 meter boven NAP.

Over het ontstaan van essen in de Lage Landen is nog betrekkelijk weinig bekend. De Drentse essen zijn het best onderzocht. De oudste kernen aldaar dateren uit het eerste millennium na het begin van de jaartelling. Het gaat daarbij om een aantal kleine, rechthoekige percelen met een lengte-breedteverhouding van 80 tot 120 meter en een oppervlakte van 0,75 tot 1,5 hectare. Ze liggen doorgaans op enige afstand van de huidige esdorpen omdat ze stammen uit een periode waarin de bebouwing nog regelmatig verschoof. Overigens zijn er in de stad Enschede ook verschillende essen die vaak niet opvallen tot je erop let. Denk daarbij aan de Molen-es, het Hogeland, de Elferink-es, de Binnen-es, de Laar-es en de Es-marke. Over ’t Ribbelt hebben wij reeds gepubliceerd. De Hogeland-es aan de Gronausestraat, ter hoogte van de dierenkliniek, was het hoogste punt in Enschede, namelijk 57 meter boven NAP. Bij onbewolkt weer was van hieruit het kasteel van Bentheim te zien.

Hoe kwam de weg van Enschede naar Haaksbergen over de Usseler Es?

Naar aanleiding van het uitbreidingsplan van de gemeente Enschede rees omstreeks 1844 in de vergadering van eigenaren van de Usseler Es enige bezorgdheid over een gewijzigd tracé van de weg Enschede-Haaksbergen. De betrokken eigenaren worden gerustgesteld met de mededeling dat het nagenoeg vaststaat dat de Haaksbergerstraat dezelfde route zal blijven volgen. Zou de weg verlegd worden, zou dat grondafstand met zich meebrengen. Daardoor zou de gehele ruilverkaveling op losse schroeven komen te staan. Slecht weinigen weten dat voor de provinciale weg reeds eerder grond is afgestaan. De vroegere secretaris-kerkvoogd van Usselo, de heer Ten Cate, vertelde dat pas in 1846 de weg van Enschede naar Haaksbergen over de Usseler Es is aangelegd. Voordien had de provinciale weg een andere route, namelijk de nog bestaande ‘Olden Haaksberger Diek’.

Het kerkbestuur van Usselo heeft destijds krachtig geijverd voor het aanleggen van de weg over de Es. Er kwam een prachtige verbinding met de stad tot stand en de kerk was bovendien veel makkelijker te bereiken. De Ned. Herv. Kerk in Usselo was twee jaar tevoren, in 1844, gesticht en het was voor de jonge kerkgemeente van grote betekenis dat het mooie kerkgebouw ‘welks torentje zo pittoresk boven het groen uitsteekt’ aan de grote weg kwam te liggen. De plannen werden uitgevoerd en zo loopt sinds 1846 de weg Enschede-Haaksbergen tussen de graan- en maisvelden van de Usseler Es.

De verkaveling van de Usseler Es.

Toen in 1941 de verkaveling van de Usseles Es door omwonenden aanvaard werd, volgde de instelling van een commissie die met de verdeling van de gronden werd belast. Bij die verdeling werd al rekening gehouden met de aanleg van een grote verkeersweg die de aansluiting zou moeten worden op de toenmalige E8, nu de A1. De gemeente Enschede kocht daarvoor drie hectare grond aan omdat men er toen vanuit ging dat de weg spoedig zou worden aangelegd. De E8 kwam echter niet daar maar veel noordelijker, van Hengelo richting Oldenzaal. Snel kwam de Zuidelijke Bandweg in beeld die dwars door de Usseler Es zou gaan. De commissie die belast was met de verdeling van de gronden, adviseerde de gemeente Enschede de toekomstige Zuidelijke Bandweg niet over de Usseler Es te laten lopen. Er werden alternatieven aangedragen, namelijk door de Broekheurner en Eschmarker rondwegen te verbreden. Maar met de realisatie van de Wesselerbrink belandde ook dit plan in de prullenbak. De commissie maakte grote bezwaren tegen het doorsnijden van de Usseles Es omdat de Bandweg rampzalige gevolgen zou hebben voor Usselo. Het zou een scheiding tussen Enschede en Usselo veroorzaken, boerderijen zouden verdwijnen en veel doorlopende wegen zouden ontstaan. De noodroep van de commissie luidde dat deskundigen toch nog een studie zouden maken over een andere loop van de Bandweg, een die meer praktisch was: een weg die desnoods niet de allure van een autosnelweg had maar wel minder ging kosten en de Usseles Es ongeschonden liet. Maar het zal eenieder bekend zijn dat de A35 inmiddels dwars door de Usseler Es is gerealiseerd. Je zou je kunnen afvragen wat de Es nog kan worden aangedaan.

We zijn nu decennia verder en de toenmalige commissieleden J.E. Rosink en H. Nijhuis zouden zich niet kunnen voorstellen dat de westkrans van de Usseler Es in 2019 door de gemeente Enschede als industrieterrein werd aangewezen. Maar gelukkig wint gezond verstand het soms van holle frasen. Na talloze acties, spandoeken, rechtszaken en protesten zijn de voorstanders van bebouwing van de Es niet langer aan de winnende hand. Op 14 september 2019 besliste de gemeenteraad dat de plannen grotendeels niet doorgaan en kwam de gemeente Enschede terug van het voornemen de hele Es tot industrieterrein te ‘promoveren’. Het deel van de Es ten westen van de snelweg zal op grond van een aangepast bestemmingsplan behouden blijven. Voor de nieuwe invulling is uitvoerig overlegd met bewoners, boeren en natuurorganisaties. Met afwisselende landbouw komt er vanzelfsprekend natuur waardoor insecten en kleine dieren meer kans krijgen. Om in te spelen op klimaatveranderingen is er ook een plek voor water. De landbouwgronden worden verpacht aan boeren die duurzaam met de grond moeten omgaan. De gemeente helpt ze met langlopende contracten zodat de boeren ook kunnen investeren en er winst kunnen uithalen.

Het verzet van de bewoners en in het bijzonder de Vereniging tot Behoud Usselo en de Usseler Es heeft hieraan veel bijgedragen. De Usseler Es heeft nu een voornamelijk agrarische en natuurlijke bestemming. Wie weet wat ons de komende decennia nog te wachten staat…

Bronnen:

* Wikipedia

* Vereniging tot Behoud Usselo en de Usseler Es

* Gemeente Enschede

* Topotijdreis.nl

Op 8 oktober 1597, tijdens de tachtig jarige oorlog, stonden op deze plaats de verkenners van het leger van Prins Maurits om te bekijken hoe ze het bezette Enschede het beste konden innemen. Hun boodschap aan de Prins was dat de wegen hier slecht waren voor een groot leger. Daarom naderde Prins Maurits Enschede vanuit het oosten. De in Enschede aanwezige Spanjaarden gaven zich voor de aanval zonder slag of stoot over. In de dagen dat er rogge verbouwd werd, werd hier gebeden voor goede oogst. Na succesvolle ruilverkaveling in 1941 op de es is er bij de struik een paal van Bentheimer zandsteengeplaatst met een inscriptie. Langs de zuidrand van de es loopt de Broekheurnerbeek en langs de oostkant de Usselerstroom.

Prins Maurits bij Usselo in 1676

Na afloop lieten de Staten Generaal te Dordrecht hiervan diverse herinneringsmunten slaan. Het Graafschap Zutphen liet een eigen munt slaan voor Bredevoort en Groenlo. Vanaf 1597 was ook de traditie ontstaan om op de vijand veroverde vlaggen in de Ridderzaal aan het Haagse Binnenhof aan het volk te tonen. Alleen door Maurits' veldtocht konden dat eerste jaar al 48 vaandels worden geplaatst.

Enkele van die vaandels zijn tegenwoordig nog te bezichtigen in het Legermuseum te Delft. Na deze veldtocht was de Republiek volledig aaneengesloten zonder Spaanse enclaves ten noorden van de grote rivieren. Gedurende de succesvolle Tien Jaren verwerd de Republiek een van de Europese grootmachten en terwijl de Spanjaarden nog steeds wilden dat de Republiek zich weer zou aansluiten bij de zuidelijke Nederlanden en zou verzoenen met de Spaanse koning, leek dat aan het eind van de zestiende eeuw ondenkbaar geworden.

Van september tot februari 2005 is op de Usseler es archeologisch onderzoek verricht. In een gebied van 150 hectare zijn honderden proefsleuven gegraven. Op plekken waar de verwachtingen hoog zijn, zijn circa twaalf proefputten per hectare gegraven. In het begin van 2004 waren er al veldboringen naar mogelijke archeologische waarden. Die hebben sporen aangetoond uit de Oude Steentijd, Romeinse en IJzertijd en de Middeleeuwen.

De Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek en provinciaal archeologe Suzanne Wentink werkten mee aan een uitgebreider onderzoek van de Usseler es. Het ging om het gebied in de driehoek Westerval, Usselerrondweg en Rijksweg 35.

Usselo heeft internationaal bij archeologen reeds een bekende naam. In de jaren veertig van de vorige eeuw zijn bij opgravingen in het Usselerveen talrijke werktuigen van vuursteen aangetroffen uit circa 8000 jaar voor Christus.

De vroegere directeur van het Rijksmuseum Twente, dr. C. Hijszeler ontdekte bij Usselo een typische witte met brokjes houtskool doorspikkelde grondlaag die later in heel West-Europa tot in Polen toe werd teruggevonden. De 10-15 centimeter dikke laag staat sindsdien wetenschappelijk te boek als de laag van Usselo.

 De laag van Usselo. Video presentatie.

Aan de noordoostzijde van Het Rutbeek ligt een hoge dekzandrug waar in de late jaren 40 van de 20ste eeuw bij opgravingen vuursteenconcentraties uit het laat paleolithicum (vindplaats dateert ongeveer uit 12.000-11.000 jaar geleden) zijn ontdekt. Heel bijzonder daarbij was de ontdekking van de Laag van Usselo, een oude vegetatielaag in het Jong Dekzand met houtskoolsporen. De laag is ontstaan in een warmere fase van de laatste ijstijd die als Allerød (11.500-11.050 voor Chr.) bekend staat. In deze warmere periode ontstond een vegetatie met veel dennenbomen die als gevolg van de sterk dalende temperaturen aan het einde van de Allerød afstierven. Door natuurlijke bosbranden die op grote schaal in Europa en wereldwijd plaatsvonden, is de vegetatiehorizon aangereikt met houtskool.

Over de oorzaak van deze branden zijn meerdere theorieën, zoals een grote vulkaanuitbarsting in de Eiffel en een meteorietinslag. Deze houtskoolrijke vegetatielaag werd voor het eerst ontdekt bij de opgravingen bij Usselo in 1949 en is een internationaal erkende gidslaag die het natuurlijke oppervlak in de Allerødfase van de laatste ijstijd markeert. De Laag van Usselo kan op veel locaties in Twente worden aangetroffen, zoals in de steilkanten van de Dinkeloever in het Lutterzand.

De dekzandrug bij Het Rutbeek is echter vanwege de internationale erkenning van de Laag van Usselo als een bijzonder aardkundig monument te beschouwen. Mede vanwege de archeologische vondsten is een groot deel van de dekzandrug een wettelijk beschermd archeologische monument. Door de strenge restricties vanuit de Monumentenwet zal de locatie in principe gevrijwaard zijn voor aantasting als gevolg van afgraving en grondbewerkingen.

In haar totaliteit is de Usseler es met de omringende boerderijen en huiskampen een van de grootste van Europa. Een aantal boerderijen zijn rijksmonumenten, anderen staan op de gemeentelijke monumentenlijst. Ook de molen (Wissinks Möl) is een rijksmonument. De Usseler es wordt sinds de jaren negentig in het midden van oost naar west doorsneden door de autoweg A35. Sinds 1999 wordt de Usseler es en het dorp Usselo concreet bedreigd door de stedelijke en industriële ontwikkeling van de gemeente Enschede. J.J. van Deinse heeft in het Twents een gedicht geschreven over de Usseler es, dat hij opgenomen heeft in zijn boek Uit het land van katoen en heide.