De Zonnewijzer.

Zonnewijzer Grote Kerk Oude Markt.

De meest bekende zonnewijzer in Enschede is een stenen verticale zonnewijzer en bevindt zich aan de gevel van de Grote Kerk op de oude markt. De kerk zelf is een rijksmonument (monumentnummer 15307) en stamt grotendeels uit rond 1200 met latere uitbreidingen in 1480. De zonnewijzer dateert uit 1836 en is ontworpen door Coenraad ter Kuile

Een bijzondere vorm van tijdaanduiding die voor wat betreft het ontwerp respect verdiend. In de muur van de kerk op de Oude Markt is deze iets westelijk afwijkende stenen zonnewijzer ingemetseld. De becijfering loopt van 7 uur v.m. tot 6:30 n.m. met een verdeling in kwartieren. Het tijdsysteem is de plaatselijke zonnetijd. Als schaduwgever is een massieve stijldriehoek toegepast. Onder de zonnewijzer is een tijdvereffeningslus te zien, waarvoor de punt van de stijldriehoek als index dient.

Onder de zonnewijzer is op een aparte steen een gedicht in chronogram‐stijl aangebracht met het jaartal 1918 verwerkt.

‘Herinnering Moog deez’ steen bewaren
Coenraad ter Kuile, aan uw naaM.
Gij die in werktuigkunde erVaren
In sterrenkunde ook waart bekWaam!
In achttIenhonderd zes en dertig
Plaatste uwe hand hIer aan den muur
Deez’ zonnewijzer zeer vernuftIg
Die ons doet kennen dag en uur.’

Het gedichtje is een chronogram: de dikgedrukte hoofdletters MCMVWIII vormen het jaartal 1918, het jaar van het aanbrengen van deze steen. Uit het gedichtje volgt tevens dat de zonnewijzer van 1836 dateert en ontworpen is door Coenraad ter Kuile. Hieronder zit thans een modern houten bordje, waarop vermeld staat hoe men de zonnewijzeraanwijzing kan omrekenen in M.E.T., de tekst luidt namelijk: ‘Deze zonnewijzer geeft de plaatselijke zonnetijd aan. De Midden Europese Tijd is ongeveer 32 minuten later’ (die 32 minuten volgt uit de lengtegraad van Enschede: ca 6° 54’ O.L.

Het is een zichtbare historische meet‐ en tijdsmetingstechniek aan een belangrijke publiekslocatie: niet alleen architectuur, maar ook functioneel gereedschap uit de 19e eeuw. Dit soort gevel‐zonnewijzers zijn tegenwoordig zeldzaam; ze bieden een verbinding tussen kunst, wetenschap (astronomie/tijdmeting) en de bouw‐/kerkgemeenschap. Voor bezoekers: het is een leuk detail dat vaak over het hoofd wordt gezien — als je de zuidgevel bekijkt, kun je letterlijk de zon aanwijzingen zien geven over tijd en datum.

Coenraad ter Kuile werd geboren in 1781 en overleed in 1852. Hij woonde en werkte in Enschede en was afkomstig uit een textielfamilie. Zijn vader was Engelbert ter Kuile (1740-1808). Na het overlijden van zijn vader nam Coenraad hij zijn textielfabriek over.

Hij was uitvinder en technicus zonder formele titel: hij ontwikkelde technieken voor zijn fabriek, zoals rondweven van brandslangen en het slaan van een artesische put voor extra waterhuishouding. Hij had een bijzondere belangstelling voor sterrenkunde en bouwde als autodidact onder meer een tellurium een apparaat dat de beweging van het planetenstelsel zichtbaar maakt. Zijn tellurium werd gezien als bijzonder geavanceerd en vergelijkbaar met dat van Eise Eisinga in Franeker Hij ontwierp in 1836 een zonnewijzer aan de zuidmuur van de Grote Kerk. Tijdens de zware stadsbrand van Enschede in 1862 ging veel van zijn werk verloren waaronder zijn tellurium, het woonhuis en instrumenten verdwenen grotendeels. In het museum De Museumfabriek in Enschede bevindt zich de sterrenwacht die zijn naam draagt: de “Sterrenwacht Coenraad ter Kuile”.