West Indië school

De bouw van de West-Indië school past in de Nederlandse traditie om bij de aanleg van een wijk ook een aantal voorzieningen te bouwen. De school – oorspronkelijk met als naam de 10e Openbare Lagere School – hoorde daarbij. Bijna 100 jaar lang is op de West-Indië school les gegeven. Demografische ontwikkelingen, schaalvergroting en gewijzigde maatschappelijke inzichten zorgen ervoor dat voorzieningen, zoals scholen, kerken en winkelcentra hun functie verliezen in een wijk. Zo ook de West-Indië school. Bijzonder is dat de school nog in hoge mate haar authentieke karakter heeft met een prominente ligging aan het West-Indiëplein. De postzegel van 154 woningen is aan de buitenzijde redelijk gaaf en ooit in 1913 bedoeld door de Vereeniging De Volkswoning als proefwoningen voor de 5 jaar later te bouwen wijk Pathmos. Die samenhang van woningen en school maakt het transformatieproces extra bijzonder.
Waarom is de buurt Plein West-Indië met 154 woningen - gebouwd tussen 1912 en 1914 -  een scharnierpunt in de stadsontwikkeling van Enschede?
1- Voor het eerst is er sprake van een duidelijke buurtopzet. Bij eerdere complexen van De Volkswoning is het de bouw van een nieuwe straat of zelfs enkele straten. Nooit eerder is een heldere stedenbouwkundige structuur het uitgangspunt voor een ontwikkeling.
2- De opzet van de buurtje  is – zeker voor die tijd – ruim te noemen. Dat sluit aan bij de ontwikkeling van de zogenaamde tuindorpen in Nederland. De buurt Plein West-Indië is hier landelijk gezien een vroeg voorbeeld van.
3- Het buurtje is niet alleen een verzameling van woonhuizen. Ook de bouw van een school, 2 winkelwoningen en een park maken er onderdeel van uit.
4- De bouw is geen eenheidsworst, zoals bij de allereerste bouwprojecten van De Volkswoning. Er is sprake van 3 types woningen, waarvan type C twee verschijningsvormen heeft.
5- Het is de eerste buurt in Enschede, die rechtstreeks op de gemeentelijke riolering wordt aangesloten.

Tekening van de standaard woning op Plein West Indië

Belang van deze buurt voor het oeuvre van architect A.H. Op ten Noort.
Jonkheer Anton Helmich op ten Noort, geboren in 1881, volgt een ingenieursopleiding in Breda. Hij wordt in Enschede op jonge leeftijd in 1907 directeur van de Dienst Gemeentewerken. Een aantal gemeenteraadsleden fronst de wenkbrauwen, wanneer ze horen dat hij nog maar 25 jaar oud is. Nog geen 10 jaar blijft hij in Enschede en in die tijd heeft hij als architect en stedenbouwkundige beslist niet stilgezeten. Hij schrijft in 1913 een boekje met als titel “eenige gegevens betreffende omvang en beteekenis van Enschede in 1913”, waarbij het hoofdzakelijk gaat over woningbouw en stadsuitbreiding. Op ten Noort vertelt dat in acht  spinnerijen in 1910, 2700 arbeiders werken en in de 14 weverijen 7225 personen.
Een op de drie werkenden verdient zijn boterham in de textiel. Op ten Noort maakt ook berekeningen over de hoeveelheid alcohol, die per arbeider achterover geslagen werd! Zijn grootste zorg zit in de effecten van de groei van de bevolking. De woningbouw kan die  ontwikkeling niet bijhouden. Rond 1910 is er een onrustbarende woningnood, want er “vond eene dergelijke opstapeling van menschen plaats”. Iedereen “kwam machteloos te staan” om de overbevolking te bestrijden. De in 1907 opgerichte woningcorporatie De Volkswoning bouwt in drie jaar tijd weliswaar 327 woningen, maar de woningnood blijft onverminderd groot. De aanleg van de wijk Pathmos brengt wat verlichting en Op ten Noort speelt ook in die ontwikkeling een grote rol. Enschede kent volgens hem gelukkig geen huurkazernes; gebouwen met woningen voor tal van gezinnen. Op ten Noort is van mening dat het systeem “één gezin op één deur” de voorkeur verdient.

 

A.H. op ten Noort heeft met grote kracht en voortvarendheid gewerkt vanaf zijn benoeming in 1907 als directeur Gemeentewerken in Enschede. Een belangrijke drijfveer is voor hem zeker een goede en betaalbare huisvesting. Cruciaal voor hem is ook de aanwezigheid van een aantal voorzieningen, zoals scholen, parken , badhuizen ed. Op ten Noort schrijft in zijn boekje uit 1913 uitgebreid over de openbare bibliotheek en leeszaal, de overdekte zweminrichting, de eerste Industrie- en Handelsschool van Nederland in Enschede, het Van Heekbad en de ziekenhuizen die in aanbouw waren. Helemaal enthousiast is hij over het Volkspark, “dat ieder jaar meer een zegen voor den werkman, een lusthof voor elkeen wordt”.  In die zin hoort hij typisch bij de elite, die openlijk sprak over “de verheffing van den arbeider”. Het werken in een sterk groeiende industriestad, de aanwezigheid van een net opgerichte Vereeniging De Volkswoning en een aantal vooruitstrevende bestuurders zoals burgemeester Edo Bergsma, moet voor hem vanuit zijn functie een waar feest zijn geweest.  Speciale belangstelling heeft A.H. Op ten Noort voor schoolgebouwen. Tussen 1908 en 1916 is hij – of als hoofdarchitect of als medearchitect – verantwoordelijk voor de bouw van 6 scholen.
Zijn relatie met bestuurders is goed te noemen, hetgeen ook niet onbelangrijk is. Zo goed zelfs, dat hij in 1911 in opdracht van de gemeente de ambtswoning voor burgemeester Edo J. Bergsma ontwerpt. Dit rijksmonument in het centrum van Enschede staat bekend als Villa Sonnevank en vertoont onmiskenbaar trekken van de stijl van Berlage.
In zijn oeuvre hanteert A. H. Op ten Noort verrassend veel kwaliteitscriteria, wat tot uitdrukking komt in de buurt Plein West-Indië, maar vooral treffend is door de grotere schaal op Pathmos in zowel de stedenbouwkundige structuur als in de individuele kwaliteit van de woningen. De verbetering van de positie van de arbeidende klasse staat daarbij voor hem voorop. In de buurt Plein West-Indië krijgt hij voor het eerst de kans als directeur van de Dienst Gemeentewerken om de opzet en inrichting van een buurt helemaal naar zijn hand te  zetten. De ervaringen in deze relatief kleine buurt zijn bepalend voor de lijn, die A.H. Op ten Noort kiest wanneer hij in Pathmos aan het werk gaat.
Hoe is het verder gegaan met Jonkheer  Anton Helmich Op ten Noort?  Van 1916 tot en met 1918 is hij directeur  van de Dienst Gemeentewerken. In 1919 richt hij in Utrecht een eigen  architectenbureau op, dat nu nog bekend  staat onder de naam “Op ten Noort  Blijdenstein architecten& adviseurs” in  dezelfde stad. In 1928 werkt hij samen met  Dirk Roosenburg aan het hoofdkantoor  op de Strijp S in Eindhoven. In 1948 overlijdt hij.

Villa Sonnevanck aan het Ariensplein naar een ontwerp van architect Op ten Oort

Bronnen:

-Gemeente Enschede.

-Evert Jan Krouwel mei 2015.

-Een cultuur historische verkenning van de school Plein West Indië. 

previous arrow
next arrow
Slider
In 2017 is de voormalige school door de gemeente Enschede verkocht aan vier eigenaars voor het realiseren van vier woningen. Hiervoor is een Vereniging van eigenaars opgericht.
De vier woningen zijn voorzien van eigentijdse voorzieningen waarbij rekening is gehouden met het behoud van specifieke details van de vroegere school die in 1913 is gebouwd.. De woningen hebben een woonoppervlak van ruim 200m2 en 850 m3 inhoud.

Plein West Indie

previous arrow
next arrow
Slider