In de Monumentenwet 1988 is geregeld hoe gebouwde monumenten (daaronder begrepen ‘groene’ monumenten) en archeologische monumenten aangewezen kunnen worden als wettelijk beschermd monument. De Monumentenwet 1988 heeft niet alleen betrekking op de aanwijzing van rijksmonumenten, maar ook op bescherming van stads- en dorpsgezichten en op de omgang met archeologische waarden en opgravingen.
Aanwijzing rijksmonumenten
Stads- en dorpsgezichten Vergunningen
 Het vergunningstelsel voor gebouwde monumenten – waartoe ook tuinen en parken worden gerekend – is sinds 1 oktober 2010 ondergebracht in de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht. Hierin is het stelsel van de omgevingsvergunning opgenomen. Voor alle monumenten behalve de archeologische rijksmonumenten is een omgevingsvergunning vereist.
Zowel de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht als de Monumenten wet 1988 bevatten een vergunningplicht met betrekking tot onder meer het wijzigen, verstoren, slopen of verplaatsen van een beschermd monument. Het is strafbaar als deze activiteiten zonder vergunning worden uitgevoerd. Een vergunning moet vooraf worden aangevraagd. Voor gebouwde monumenten is bijna altijd de gemeente bevoegd om hierop te beslissen. Bij bovengemeentelijke belangen is dat de provincie of de minister van Infrastructuur en Milieu.
Omgevingsvergunning
 Wat betreft de gebouwde monumenten hebben gemeenten op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht een belangrijke verantwoordelijkheid voor de monumentenzorg. Zij hebben als taak om eigenaren en beheerders van monumenten te informeren en te begeleiden bij eventuele gewenste wijzigingen van hun monument(en).
Met de invoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht zijn diverse onderdelen van de Monumentenwet 1988 aangepast. Naast de overheveling van het vergunningstelsel voor gebouwde monumenten naar de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht zijn er nog enkele wijzigingen. Zo zijn de handhavingsbepalingen verhuisd naar hoofdstuk 5 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht en is de strafbaarstelling geregeld in de Wet op de economische delicten.
Subsidie
De Monumentenwet 1988 vormt de basis voor de subsidieregelingen voor instandhouding en restauratie van rijksmonumenten. Daarnaast is een aantal beleidsregels vastgesteld met betrekking tot de uitvoering van de Monumentenwet 1988.
Wetten en regelingen