USSELER ES.

Stichting Cultureel Erfgoed Enschede

Hét kennis en informatieplatform voor gemeentelijke en Rijks monumenten in Enschede.

Zoeken

De Usseler es is een grote es en ligt nabij het dorp Usselo ten westen van de stad Enschede. De es is van grote historische en landschappelijk waarde. Archeologische vondsten wijzen op prehistorische bewoning van de streek. De Usseler es is gelegen op de kaartcoördinaten 254,2 en 469,8, heeft een oppervlakte van ongeveer 200 hectare en is omgeven door een krans van boerderijen in een kampenlandschap. De noord-zuid lengte van de es is ongeveer twee kilometer. De es heeft een sterke bolling die tot acht meter uitsteekt boven de omgeving. Het hoogste punt is 36,5 m boven NAP.

Boven op de es staat een vlierstruik, die deel uitmaakt van een perceel grond dat in bezit is van de Vereniging Oudheidkamer Twente en in erfpacht gegeven is aan Landschap Overijssel vanwege zijn culturele waarde.

Op 8 oktober 1597, tijdens de tachtig jarige oorlog, stonden op deze plaats de verkenners van het leger van Prins Maurits om te bekijken hoe ze het bezette Enschede het beste konden innemen. Hun boodschap aan de Prins was dat de wegen hier slecht waren voor een groot leger. Daarom naderde Prins Maurits Enschede vanuit het oosten. De in Enschede aanwezige Spanjaarden gaven zich voor de aanval zonder slag of stoot over. In de dagen dat er rogge verbouwd werd, werd hier gebeden voor goede oogst. Na succesvolle ruilverkaveling in 1941 op de es is er bij de struik een paal van Bentheimer zandsteengeplaatst met een inscriptie. Langs de zuidrand van de es loopt de Broekheurnerbeek en langs de oostkant de Usselerstroom.

 

 

Na afloop lieten de Staten Generaal te Dordrecht hiervan diverse herinneringsmunten slaan. Het Graafschap Zutphen liet een eigen munt slaan voor Bredevoort en Groenlo. Vanaf 1597 was ook de traditie ontstaan om op de vijand veroverde vlaggen in de Ridderzaal aan het Haagse Binnenhof aan het volk te tonen. Alleen door Maurits' veldtocht konden dat eerste jaar al 48 vaandels worden geplaatst. Enkele van die vaandels zijn tegenwoordig nog te bezichtigen in het Legermuseum te Delft. Na deze veldtocht was de Republiek volledig aaneengesloten zonder Spaanse enclaves ten noorden van de grote rivieren. Gedurende de succesvolle Tien Jaren verwerd de Republiek een van de Europese grootmachten en terwijl de Spanjaarden nog steeds wilden dat de Republiek zich weer zou aansluiten bij de zuidelijke Nederlanden en zou verzoenen met de Spaanse koning, leek dat aan het eind van de zestiende eeuw ondenkbaar geworden.

 

Van september tot februari 2005 is op de Usseleres archeologisch onderzoek verricht. In een gebied van 150 hectare zijn honderden proefsleuven gegraven. Op plekken waar de verwachtingen hoog zijn, zijn circa twaalf proefputten per hectare gegraven.

In het begin van 2004 waren er al veldboringen naar mogelijke archeologische waarden. Die hebben sporen aangetoond uit de Oude Steentijd, Romeinse en IJzertijd en de Middeleeuwen.

 

De Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek en provinciaal archeologe Suzanne Wentink werkten mee aan een uitgebreider onderzoek van de Usseleres. Het ging om het gebied in de driehoek Westerval, Usselerrondweg en Rijksweg 35.

Usselo heeft internationaal bij archeologen reeds een bekende naam. In de jaren veertig van de vorige eeuw zijn bij opgravingen in het Usselerveen talrijke werktuigen van vuursteen aangetroffen uit circa 8000 jaar voor Christus.

De vroegere directeur van het Rijksmuseum Twente, dr. C. Hijszeler ontdekte bij Usselo een typische witte met brokjes houtskool doorspikkelde grondlaag die later in heel West-Europa tot in Polen toe werd teruggevonden. De 10-15 centimeter dikke laag staat sindsdien wetenschappelijk te boek als de laag van Usselo.

 

De laag van Usselo. Video presentatie.

 

Aan de noordoostzijde van Het Rutbeek ligt een hoge dekzandrug waar in de late jaren 40 van de 20ste eeuw bij opgravingen vuursteenconcentraties uit het laat paleolithicum (vindplaats dateert ongeveer uit 12.000-11.000 jaar geleden) zijn ontdekt. Heel bijzonder daarbij was de ontdekking van de Laag van Usselo, een oude vegetatielaag in het Jong Dekzand met houtskoolsporen. De laag is ontstaan in een warmere fase van de laatste ijstijd die als Allerød (11.500-11.050 voor Chr.) bekend staat. In deze warmere periode ontstond een vegetatie met veel dennenbomen die als gevolg van de sterk dalende temperaturen aan het einde van de Allerød afstierven. Door natuurlijke bosbranden die op grote schaal in Europa en wereldwijd plaatsvonden, is de vegetatiehorizont aangereikt met houtskool.

Over de oorzaak van deze branden zijn meerdere theorieën, zoals een grote vulkaanuitbarsting in de Eiffel en een meteorietinslag. Deze houtskoolrijke vegetatielaag werd voor het eerst ontdekt bij de opgravingen bij Usselo in 1949 en is een internationaal erkende gidslaag die het natuurlijke oppervlak in de Allerødfase van de laatste ijstijd markeert. De Laag van Usselo kan op veel locaties in Twente worden aangetroffen, zoals in de steilkanten van de Dinkeloever in het Lutterzand.

De dekzandrug bij Het Rutbeek is echter vanwege de internationale erkenning van de Laag van Usselo als een bijzonder aardkundig monument te beschouwen. Mede vanwege de archeologische vondsten is een groot deel van de dekzandrug een wettelijk beschermd archeologische monument. Door de strenge restricties vanuit de Monumentenwet zal de locatie in principe gevrijwaard zijn voor aantasting als gevolg van afgraving en grondbewerkingen.

 

In haar totaliteit is de Usseler es met de omringende boerderijen en huiskampen een van de grootste van Europa. Een aantal boerderijen zijn rijksmonumenten, anderen staan op de gemeentelijke monumentenlijst. Ook de molen (Wissinks Möl) is een rijksmonument. De Usseler es wordt sinds de jaren negentig in het midden van oost naar west doorsneden door de autoweg A35. Sinds 1999 wordt de Usseler es en het dorp Usselo concreet bedreigd door de stedelijke en industriële ontwikkeling van de gemeente Enschede. J.J. van Deinse heeft in het Twents een gedicht geschreven over de Usseler es, dat hij opgenomen heeft in zijn boek Uit het land van katoen en heide.

 

 

 

Stichting Cultureel Erfgoed Enschede.

Hét kennis en informatieplatform voor gemeentelijke en Rijks monumenten in Enschede.